Yumurta Donasyonu (Yumurta Bağışı)

Yumurta donasyonu kendi çocuğuna sahip olamayacak bir çok kadına çocuk sahibi olabilme olanağını sunmaktadır. Yumurtayı verecek ve alacak çiftlerin yeterince bilgilendirilmesi ve çeşitli hastalıklar açısından araştırılması çok önemlidir. Çiftler olayın psikolojik, legal ve ahlaki yönü ile ilgili kurallardan haberdar edilmelidirler.

Kimlere yumurta donasyonu önerilir?

Rahimi olup erken menapoza giren ve yumurta üretemeyen kadınlar ( 40 yaş altında %1-2 kadın bu problemle karşı karşıyadır). Endometriozis, enfeksiyon veya kanser nedeni ile yumurtalıkları alınmış kadınlar. Fonksiyon göremeyen overle doğmuş genetik bozukluklu kadınlar ( turner's sendromu).Yumurta geliştirici ilaçlara az veya hiç cevap vermeyen kadınlar.

Genetik hastalık taşıyıcısı olan ve bu hastalığı çocuklarına geçirme riski olan kadınlar (hemofili, Duchenne's muscular distrofisi, Huntington's koreası gibi). Kromozomal anomaliye bağlı tekrarlayan düşük yapan kadınlar. Bu gibi durumlarda hastalığın anne karnında tanısı olup gebelik sonlandırılabilmektedir, ancak bu çiftler için çok travmatik olmaktadır. Bu çiftlere IVF uygulanıp embriyo biyopsisi (PGD) ile sağlam çocuklar seçilebilmekte ve uterus içine yerleştirilebilmektedir. Ancak bu prosedür pahalı ve kompleks bir yol olarak bilinmektedir.

Yumurta reserve ve katilesi iyi olmayan, tekrarlayan başarısız IVF denemeleri olan kadınlar.

Yaşı ileri olup menapoz nedeniyle fonksiyon görmeyen overlere sahip olan kadınlar.

Yumurta donasyonu için vericilerin seçilmesi

•Yumurtayı bağışlayan kişi çiftin bildiği birisi veya hiç tanımadığı kişiler olabilir.
•Yumurta bağışlayan kişiler 21-35 yaş arasında ve sağlıklı kişiler olmalıdır.
•Daha önce sağlıklı çocuk doğurmuş olanlar tercih edilir.
•Zeka geriliği ile ilgili aile hikayeleri olmamalıdır.
•Aile hikayelerinde kalıtsal hastalıklarla ilgili problem olmamalıdır. Sperm analizi: Yumurtaların toplandığı gün baba adayından sperm örneği alınır ve bu örnek tüpbebek işlemi için hazırlanır.

Verici için tarama testleri

Vericiler enfeksiyon hastalıkları( HIV, hepatit B ve C, sitomegalovirus, sifiliz, klamidya), genetik hastalıklar ( karyotip analizi ve kistik fibrosis taraması) açısından araştırılmalı, kan grupları ve Rh durumları saptanmalıdır. Belli etik kökeni olanlarda talasemi ve orak hücreli anemi açısından taramalar yapılmalıdır

Yumurta vericilerinin bilgilendirilmesi

Donörler kurallar hakkında yeterince bilgilendirilmeli, ancak bunları kabul etmesi için zorlanmamalıdır. Bilgilendirme seansında aşağıdaki konular konuşulmalıdır.
Çocuğu doğuracak anne ve eşi çocuğun anne ve babasıdır.
Donasyon sonucu doğan çocuk 18 yaşına geldiği zaman veya daha önce evlenmeye niyeti var ise donor hakkında donörün kimliği belirtilmeksizin bilgi alma hakkına sahiptir.
Yumurta vericisi kendi veya alıcının kimliğinin açıklanmayacağını bilmelidir.
Verici sosyal, psikolojik ve yasal belirsizlikler ve bazen doğumun olamayabileceği açısından bilgilendirilmelidir.
Verici genetik açıdan evladı olan çocuğun karekteri ve varlığı hakkında bilgilendirilmeyeceğini kabul etmelidir.
Verici onun yumurtasından embriyo oluşturulup rahim içine yerleştirilmesi aşamasına kadar tedavinin herhangi bir aşamasında tedaviyi reddetme ve bu işten vazgeçme hakkına sahiptir.
Yumurta geliştirici ilaçlara az cevap veya tedavinin yan etkileri nedeniyle tedavi siklusunun iptali ihtimali bulunmaktadır. Yine yumurtaların toplanmasından sonra ortaya çıkabilecek ovarian hipersitimulasyon hakkında verici bilgi sahibi olmalıdır.
Hangi vericinin kime yumurta verdiği hakkındaki bilgiler kayıt edilerek saklanmalıdır.

Alıcı çiftin değerlendirilmesi

Doktor çiftin tıbbi ve aile hikayesini gözden geçirmeli ve gerekli muayeneleri yapmalıdır.Çift tedavi aşamaları hakkında bilgilendirilmelidir. Sperm analizi mutlaka yapılmalıdır.

Alıcının bilgilendirilmesi

• Yumurta alan çift doğacak bebeğin yasal ebeveynleri olacaklarını ve çocuğun bütün maddi sorumluluğunun kendilerine ait olduğunu bilmelidirler.
• Bilgi veren kişi çifte, tanıdıkları ve ilişkide olacakları bir kişiden veya hiç tanımadıkları birinden mi yumurta almayı istediklerini sorabilir.
• Alıcı çift tedavi sonucu gebelik veya canlı doğum olamayabileciği, tedavinin yan etkileri ve çoğul gebelik hakkında bilgilendirilmelidir.
• Bilgilendirme seansında alıcı çifte, vericinin enfeksiyon ajanları ve genetic açıdan araştırıldığı anlatılmalıdır, yine çift tedavinin maliyeti hakkında bilgi sahibi olmalıdır.
• Hiçbir tarama proramının garantili olmadığı çifte açıklanmalıdır. Çok küçükte olsa enfeksiyon kapma veya genetic hastalığa sahip( kistik fibrosis gibi) çocuk doğurma olasılıkları olduğunu bilmelidirler.
• Menapozdan sonra ileri yaşta donasyon sonucu gebe kalan kadınlarda gebeliğe ve doğuma bağlı komplikasyonların gelişme olasılığının daha yüksek olduğu anne adayına bildirilmelidir.

Alıcı için tarama testleri

• Doktor alıcının rahimini değerlendirmek için ultrasonografi yapıp, rahim filmi isteyebilir. Kansızlığı saptamak için kan sayımı ve verici ile eşleyebilmek için kan grubu tahlili istenir. Alıcının kızamıkçık ve sitomegalo viruse karşı bağışıklığı araştırılır, eğer kızamıkçık geçirmemişse aşı yapılarak bağışıklık sağlanır.
• Eğer alıcı kadın 40 yaş üzerinde ise kan şekeri düzeyine bakılmalıdır. Çünkü diabet hastalarında gebelik çeşitli komplikasyonlarla seyretmektedir.
• Yine çift HIV, hepatit B ve C açısından test edilmelidir.
• Verici ve alıcının eşlenmesi
• Alıcı ve verici etnik yapılarına ve saç, göz rengi, boy, kilo gibi fizik özelliklerine göre eşlenmeye çalışılacaktır. Ancak alıcı çift bu eşlenmenin garantili olmadığı konusunda bilgilendirilmelidir.
• Genellikle verici sıkıntısı olduğundan bir vericinin yumurtalarını iki alıcı paylaşmaktadır.
• İzin belgesi
• Tedaviye başlamadan önce verici ve alıcıdan yazılı izin belgesi alınmalıdır. Donörler yumurtalarının kullanılacağı, oluşan embriyoların dondurulup saklanacağını bildiklerine dair yazılı belgeyi imzalamalıdırlar

Sperm Donasyonu (Sperm Bağışı)

Sperm donasyonu yaklaşık 100 yıldan beri infertilite tedavisinde kullanılmaktadır. İngilterede yılda 1000'den fazla çocuk bu yolla doğmaktadır. Bazı ülkelerde HIV riskini azaltmak için dondurulmuş sperm kullanılması zorunludur. Spermi verecek ve alacak çiftlerin yeterince bilgilendirilmesi ve çeşitli hastalıklar açısından araştırılması çok önemlidir. Çiftler olayın psikolojik, legal ve ahlaki yönü ile ilgili kurallarını bilerek tedaviye başlamalıdırlar.

Kimlere sperm donasyonu önerilir?

• Kadın fertil gözüküyor eşinin menisinde hiç sperm saptanamamışsa ve testisten sperm üretiminin olmadığı ortaya konmuş çiftler sperm donasyonu için uygundur. Bu durum kanser tedavisi için verilen radyoterapi veya kemoterapiye bağlı testis hasarı veya doğuştan sperm üretiminin olmaması gibi durumlardan kaynaklanır.
• Erkeğin çocuklarına geçme olasılığı olan kalıtsal hastalığı varsa( hemofili, Duchenne's muscular distrofisi) sperm donasyonuna gidilir. Bu gibi durumlarda hastalığın anne karnında tanısı olup gebelik sonlandırılabilmektedir, ancak bu çiftler için çok travmatik olmaktadır. Bu çiftlere IVF uygulanıp embriyo biyopsisi (PGD) ile sağlam çocuklar seçilebilmekte ve uterus içine yerleştirilebilmektedir. Ancak bu prosedür pahalı ve kompleks bir yol olarak bilinmektedir.
• Eğer annede Rh immünizasyonu gelişmişse ve baba Rh(+) ise
• Erkek eşin HIV gibi cinsel yolla bulaşan hastalık taşıyıcısı olması. .

Sperm vericilerinin seçilmesi

Çoğu ülkede vericiler kendi istekleri ile spermlerini bağışlamaktadırlar, ancak bazı ülkelerde vericilere para ödenmektedir. Sperm vericilerinin çoğu öğrenciler veya çocuk sahibi olup başkalarına yardım etmek isteyen insanlardır. İnfertil çiftler kendi tanıdıkları veya genellikle babaya benzemesi açısından babanın akrabalarından birinin spermlerini kullanmak isteyebilirler. Bu ancak çiftin ve spermi verecek kişinin bunu kabul etmesi ile mümkün olabilir. Bilinen donörün kullanılmasının ahlaki veya psikolojik açıdan bazı sakıncaları vardır. Sperm vericisi normal zekaya sahip ailesinde zeka geriliği veya genetik hastalık öyküsü olmayan sağlıklı fertil erkeklerdir. 18-55 yaşları arasında özellikle daha önce çocuğu olanlar tercih edilir. Dondurma işlemi sırasında spermlerin çoğu canlılığını yitirdiği için vericinin ejakülatında kisperm konsantrasyonu çok olmalıdır. Bazı fertile erkekler sperm vermek açısından uygun değillerdir. Sperm vericileri, üretral akıntı, genital siğiller ve yaraları araştırmak için komple fizik ve genital muayeneye tabi tutulmalıdırlar. Bunlardan herhangi birinin varlığı sper donasyonu için o erkeğin uygun olmadığını gösterir.

Sperm vericilerinin taranması

Tüm sperm vericileri enfeksiyon hastalıkları ve genetik hastalıklar açısından taranmalıdır. Enfeksiyon hastalıkları HIV, hepatit B ve C, sitomegalovirüs, sifiliz, klamidya, gonoredir. Genetik hastalıklar için karyotip analizi ve kistik fibrosis taraması yapılmalıdır. Sperm vericisinin kan grubu ve Rh durumu bilinmelidir. Akdeniz kökenlilerde talasemi, yahudi kökenlilerde Tay-Sachs hastalığı için tarama yapılmalıdır. Vericinin spermleri dondurularak enfeksiyon hastalıkları, özellikle HIV açısından ikinci test yapılana kadar 6 ay beklenmelidir. Hiçbir tarama programının garantili olmadığı bilinmelidir. Çok küçükte olsa enfeksiyon veya genetik hastalık riski bulunmaktadır. Eğer tarama testleri temizse vericiden haftada 1 veya 2 kez olmak üzere 24 ejakulat vermesi istenir, bunlar analizleri yapılıp dondurularak saklanır.

Sperm dondurulması nasıldır?

Verici masturbasyonla sperm verir. Likefaksiyondan sonra semen özel kültür sıvısı ile karıştırılır, özel plastic pipetlere yerleştirilerek işaretlenir ve kodlanır. Daha sonra -196 derecede dondurularak özel depolarda saklanır.

Donörün bilgilendirilmesi

• Donör kurallar hakkında bilgilendirilmeli, ancak kabul etmesi için zorlanmamalıdır.
• Sperm vericisi kararında rahat olmalı ve bağışladığı spermlerle ilgili tüm haklarından vazgeçmiş olmalıdır.
• Çocuğu doğuran kadın çocuğun annesidir.
• Sperm donasyon sonucu doğan çocuk 18 yaşına geldiği zaman veya daha önce evlenmeye niyeti var ise donör hakkında donörün kimliği belirtilmeksizin bilgi alma hakkına sahiptir.
• Sperm vericisi kendi veya alıcının kimliğinin açıklanmayacağını bilmelidir.
• Verici genetik açıdan evladı olan çocuğun karekteri ve varlığı hakkında bilgilendirilmeyeceğini kabul etmelidir.
• Verici her an spermlerini bağışlamaktan vazgeçebileceğini bilmelidir.

Alıcının bilgilendirilmesi

Donör spermle intrauterin sperm inseminasyonu kararı almak çiftler için oldukça güç bir karardır. Bu nedenle bilgilendirme seansı çiftlerin bu konuda aydınlatılması ve bu konuda fikirlerinin alınması ve olay hakkında yeterli bilgilenip bilgilenmediklerinin saptanması açısından önemlidir.
Sperm donasyonu sonucu doğan çocuklar bu tedaviyi kabul eden çiftin çoçuklarıdır.
Alıcı çift tedavinin gebelik veya canlı doğumla sonuçlanmama olasılığı hakkında bilgilendirilmelidir. Çift vericinin uygun secildiği, tarama testlerinin yapıldığı ve kendilerine uygun vericinin seçildiğinden emin olmalıdır.
Çift tedavini yan etkileri, ovarian hipersitimülasyon ve çoğul gebelik riski açısından bilgilendirilmelidir. Tedavinin maliyeti çifte bildirilmelidir.

Alıcının değerlendirilmesi

Doktor ayrıntılı muayenin yanında annenin medikal ve aile öyküsünü irdeleyecektir. Vaginal ultrasonografinin yanı sıra histerosalpingografi ile rahim ve tüpler değerlendirilmelidir.
Tubal hasar hikayesi olmayan kadınlarda histerosalpingografi daha sonraya ertelenebilir.
Ovulasyon araştırmasına yönelik hormon testleri istenebilir. Kan grubu ve Rh durumu saptanır.
Donör sperm uygulamasında iki yaklaşım vardır, birincisi intrauterin inseminasyon , diğeri IVF'dir.
Çiftin ikisindende yazılı izin belgesi alınmalıdır.

Alıcı için tarama testleri

Bazı klinikler çiftin ikisinden de HIV, hepatit B ve C gibi seksüel yolla bulaşan hastalıklar için testler ister. Bayanın rubella ve sitomegalovirus açısından immünazasyonu araştırılmalıdır. Klamidya ve gonore için serviksten örnek alınmalıdır.

Alıcı ile donörün eşlenmesi

Alıcı ve verici etnik yapılarına ve saç, göz rengi, boy, kilo gibi fizik özelliklerine göre eşlenmeye çalışılacaktır. Ancak alıcı çift bu eşlenmenin garantili olmadığı konusunda bilgilendirilmelidir. Özellikle Rh (-) anne adaylarında vericinin kan grubunun negatif olmasına dikkat edilmelidir.

İntrauterin inseminasyon(IUI)

IUI hazırlanan donör spermlerin direk rahim içine verilmesi şeklindedir. İnseminasyon doğal siklus sırasında veya stimülasyon yapılmış sikluslarda yapılabilir. Özellikle stimülasyonlu sikluslarda IUI'ın başarısı oldukça yüksektir.

IUI siklusunun monitörizasyonu

Stimülasyonlu sikluslarda hiperstimülasyon ve çoğul gebelik açısından kaç tane folikülün geliştiği takip edilmelidir. Monitörizasyon ultrasonun yanı sıra kanda E2 düzeyi takibi ile yapılır. 4'den fazla folikül gelişirse siklusun iptali gerekebilir veya tedavi IVF 'e dönülebilir.

IUI zamanının saptanması

İnseminasyon zamanının belirlenmesi önemlidir. Naturel sikluslarda bunun saptanması için çeşitli yollar vardır. Bunlar bazal vüvut ısısının ölçülmesi, servikal müküsün takibi, kan veya idrarda LH takibi ve ultrasonografik incelemedir. Çoğu klinik zamanlamayı ultrasonografi ve LH sörcünün takibi ile yapmaktadır. İnseminasyon LH sörcünden 24-48 saat içinde yapılmalıdır. Stimülasyonlu sikluslarda hCG enjeksiyonu dominant folikül 18 mm çapa ulaştığında ve endometrial kalınlık yeterli miktara ulaştıktan sonra yapılır. İnseminasyon hCG 'den sonra yaklaşık 40.'ıncı saate planlanır.

Sperm hazırlanması

Dondurulmuş spermler eritilir. IUI için sadece yıkanmış ve hazırlanmış spermler kullanılır, çünkü yıkanmamış spermler uterus kasılması, ağrı ve allerjik reaksiyona neden olabilir. Yıkamanın amacı seminal plazmayı ayırmak, enfeksiyona neden olabilecek bakteri ve irritant ajanlardan kurtulmaktır. Yıkama aynı zamanda kapasitasyonu artırır(spermin yumurtayı dölleme yeteneği).Sperm seminal plazmadan çeşitli yollarla ayrılır. Bunlardan biri 'Swim up' tekniğidir. Bu teknikle iyi hareket eden spermler özel kültür sıvısının içine alınır. Diger yöntem yıkamadır. Spermler santrifüj edilerek temiz steril kültür sıvısına alınır. Normal spermler tüpün alt kısmında birikir. Bunlar alınarak tekrar temiz kültür sıvısı içine konur.

İnseminasyon

Ağrısız ve çok basit bir prosedürdür. Jinekolojik muayene masasında spekülum takılıp serviks kültür sıvısı ile yıkanıp temizlendikten sonra plastik kateter yardımı ile spermler rahim içine verilir. İnseminasyon sonrası hasta 15-20 dakika masada dinlendirilir. Cinsel ilişkiye devam etmenin herhangibir sakıncası yoktur

Gebelik testi

İnseminasyondan 2 hafta sonra yaptırılması önerilir. Test pozitifse 2-3 hafta sonra ultrasonografi ile rahim içerisinde gebelik kesesi görülür.

Sperm donasyon prosedürünün komplikasyonları

Ana komplikasyon başarısızlık riskidir. Bununla birlikte bu komplikasyonlar çiftte yanlış semen örneğinin kullanıldığı kanısını uyandırabilir. Diğer komplikasyon enfeksiyon riskidir. Stimülasyon sırasında kullanılan ilaçların yan etkileri ciddi değildir, ancak bazı bayanlar baş ağrısı, ateş basması, su tutulumu , ruh hali değişiklikleri, enjeksiyon yerinde morarma ve rahatsızlıktan yakınırlar. Bazen ilaçlara bağlı allerji veya yumurtalıkların fazla uyarılması sonucu hipersitimülasyon sendromu gelişebilir. Çoğul gebelikte tedavinin bir diğer komplikasyonudur.

Başarı oranı

Başarı oranı klinikten kliniğe değişmekle birlikte %70 civarındadır. Gebeliğin gidişi normal ilişki ile olan gebeliğin aynısıdır, düşük veya doğum defekti yine benzerdir. Çift donasyonla sahip olduğu çocuklarına kardeş isteğinde aynı spermler kullanılmaya çalışılmaktadır. Bu tedavide bayanın yaşı direk tedavinin başarısında etkilidir. Başarısız birkaç kez inseminasyon tedavisinden sonra çiftlere donor spermle IVF seçeneği sunulmalıdır.